El uso de las geotecnologías en la educación secundaria: narración digital con mapas
DOI:
https://doi.org/10.3989/estgeogr.2025.1200Palabras clave:
story maps, educación secundaria, mapas online, BIO-MAPS, mapas temáticosResumen
El artículo tiene como objetivo presentar cómo se desarrolló una investigación para ofrecer una idea general de la introducción y uso de geotecnologías en la educación secundaria, que ha sido ilustrada con un ejemplo concreto desarrollado en base a los resultados teóricos obtenidos. Estos resultados fueron aplicados en dos áreas específicas de conocimiento (Literatura e Historia), transmitiendo las experiencias acumuladas y formulando orientaciones para su uso por maestros sin experiencia previa en estas actividades. En la Introducción se ofrece una definición de geotecnología, necesaria para comprender cómo puede ser utilizada en la educación secundaria. También se describe una breve historia del uso de las geotecnologías en la educación primaria y secundaria, incluyendo algunas de las experiencias europeas en este tema comenzando desde la década de 1990. Seguidamente, se hace énfasis en tres de los resultados obtenidos en la investigación: el primero reside en la diferencia entre el uso de la geoinformática como una herramienta eficaz para complementar los conocimientos impartidos en clases y como material de estudio para desarrollar las competencias determinadas por los currículos nacionales. El segundo resultado es de carácter pragmático y describe detalladamente la creación de story maps sobre la vida y obra de escritores y poetas europeos incluidos en una biblioteca online desarrollada en el proyecto BIO-MAPS del programa Erasmus+. Finalmente, el tercer resultado fue la realización de un material auxiliar sobre mapas y su uso en storytelling, concebido principalmente para aquellos maestros sin experiencia previa en trabajos cartográficos o relacionados con la geoinformática (GIS). Seguidamente se hace un análisis abreviado de los resultados alcanzados durante el proyecto e ideas para su continuación en el futuro.
Descargas
Citas
Arday, I., Buranszkiné Sallai, M., & Makádi, M. (2018). Földrajz 9. Eszterházy Károly Egyetem.
Audet, R. H., & Abegg, G. L. (1996). Geographic information systems: Implications for problem solving. Journal of Research in Science Teaching, 33(1), 21-45. https://doi.org/10.1002/(SICI)1098-2736(199601)33:1<21::AID-TEA2>3.0.CO;2-R
Barro de Sousa, I. (2013). Geotecnologias e recursos de multimídia no ensino de cartografia: Percepção socioambiental do Rio Alcântara no município de São Gonçalo/RJ [Tesis de maestrado, Universidade do Estado do Rio de Janeiro]. http://www.bdtd.uerj.br/handle/1/13336
Benimmas, A. (October 3-5, 2019). What do Story Maps tell us about Grade 9 students' geographic reasoning? In Proceedings of the II International Congress on Geographical Education: Powerful Geographical Education, Powerful Future, 230.
Bernhäuserová, V., Havelková, L., Hátlová, K., & Hanus, M. (2022). The limits of GIS implementation in education: A systematic review. ISPRS International Journal of Geo-Information, 11(12), 592. https://doi.org/10.3390/ijgi11120592
Buzo-Sánchez, I. J. (2020). Elaboración de contenidos para el Atlas Didáctico del IGN para Secundaria y Bachillerato. Didáctica Geográfica, 21, 337-342. https://didacticageografica.age-geografia.es/ojs/index.php/didacticageografica/article/view/590
Buzo-Sánchez, I. J., Mínguez, C., & De Lázaro-Torres, M. L. (2023). The potential of the SMART learning framework to design and implement geospatial curricula in the secondary classroom. Journal of Geography, 122(1), 1-15. https://doi.org/10.1080/00221341.2023.2261108
Cambridge Dictionary. Geotechnology concept. https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/geotechnology
Caquard, S., & Dimitrovas, S. (2017). Story Maps & Co. The state of the art of online narrative cartography. Mappemonde, 121. https://doi.org/10.4000/mappemonde.3386
Collins English Dictionary. Geotechnology concept. https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/geotechnology
de Lázaro Torres, M. L., Buzo Sánchez, I., & de Miguel González, R. (2023). Cartoteca digital de biografías de literatos europeos. Boletín de la Real Sociedad Geográfica, CLXI, 159. https://www.boletinrsg.com/index.php/boletinrsg/article/view/211
de Melo Ferraz, C. A., de Freitas Q. Berberian, C., Dias Filho, N., Radicchi Teixeira Vieira, R., & de Albuquerque Nóbrega, R. A. (2015). The use of geotechnology as a new tool for external control. Revista do TCU, 47(133), 40-53. https://revista.tcu.gov.br/ojs/index.php/RTCU/article/download/1304/1406/2306
de Miguel González, R., Lázaro, M. L., Velilla, J., Buzo, I., & Guallart, C. (2016). Atlas Digital Escolar: aprender Geografía con ArcGIS Online. En R. Sebastiá Alcaraz & E. M. Tonda Monllor (Eds.), La investigación y la innovación en la enseñanza de la Geografía (pp. 925-936). Universidad de Alicante. https://doi.org/10.14198/GeoAlicante2015.68
de Miguel González, R., & Buzo Sánchez, I. (2020). De la cartografía tradicional a la cartografía digital: hacia un aprendizaje activo de la geografía. Íber: Didáctica de las ciencias sociales, geografía e historia, 98, 27-33.
Department of Education. (2013). Geography programmes of study: Key stage 3, National Curriculum in England. https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/239087/SECONDARY_national_curriculum_-_Geography.pdf
Department of Education. (2014). Geography, GCSE subject content. https://assets.publishing.service.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/301253/GCSE_geography.pdf
Dékány, K. (2019). GIS in secondary education in Hungary - Experiences in lessons and in a study group. In R. de Miguel, K. Donert, & K. Koutsopoulos (Eds.), Geospatial technologies in geography education: Key challenges in geography (pp. 201-219). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-17783-6_12
Dékány, K. (2020). A geoinformatika szerepe a magyar alsó- és középfokú oktatásban [Tesis doctoral, Universidad Eötvös Loránd]. https://edit.elte.hu/xmlui/bitstream/handle/10831/46616/dekanykrisztina.pdf
Elliot, R. (2009). Using Google my maps for classroom projects. TESL-EJ, 12(4), 1-13. Retrieved from Education Research Complete database.
ESRI. (2022). Map and interact with your location data. ArcGIS Online. https://www.esri.com/en-us/arcgis/products/arcgis-online/overview
Fisotec. (2023). Geotechnologies and their role in the management of urban services. Fisotec website. https://fisotecsolutions.com/blog/
Jensen, T. P. (2012). Denmark: Early adoption and continued progress of GIS for education. In A. J. Milson, A. Demirci, & J. J. Kerski (Eds.), International perspectives on teaching and learning with GIS in secondary schools (pp. 73-82). Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-007-2120-3_8
Kapuvári, B. (1998). Erdőkertesi ATOM-program: Térinformatika oktatása az általános iskolában.
Kusztor, A. F., Nagy, B., & Ütőné Visi, J. (2020). Földrajz 9. Oktatási Hivatal. https://www.nkp.hu/tankonyv/foldrajz_9_10_i_nat2020_b/
Ministry of Human Resources (MHR) of Hungary. (2003). 243/2003. (XII. 17.) Korm. rendelet a Nemzeti alaptanterv kiadásáról, bevezetéséről és alkalmazásáról, p. 101.
Ministry of Human Resources (MHR) of Hungary. (2020). 5/2020. (I. 31.) Korm. rendelet a Nemzeti alaptanterv kiadásáról, bevezetéséről és alkalmazásáról szóló 110/2012. (VI. 4.) Korm. rendelet módosításáról. Magyar Közlöny, nr. 17, 432.
Mota, M., & Painho, M. (March 23-26, 2009). GIS day activities and the ConTIG project using geographical information technologies in Middle and High School. In CSEDU 2009 Proceedings of the First International Conference on Computer Supported Education (pp. 241-246). https://www.cead.ufjf.br/wp-content/uploads/2009/02/media_biblioteca_csedu_09_1.pdf https://doi.org/10.5220/0001973602410246
Olivella, R., Boix, G., & Sitjar, J. (2011). The opportunity of free GIS in the development of educational projects. In V Jornadas SIG Libre (pp. 41-50). https://dugi-doc.udg.edu/bitstream/handle/10256/3412/p41.pdf?sequence=1&isAllowed=y
Owen, D. H. (2005). Primary children's collaborative cartography: Communication and mapping processes. https://www.academia.edu/2094561/Primary_Childrens_Collaborative_Cartography_Communication_and_Mapping_Processes
Reyes, J. J., & Kiss, J. (2018). Ideas y experiencias sobre el uso de servicios de mapas web en la educación. Boletim Paulista de Geografia, 99, 86-101. https://publicacoes.agb.org.br/boletim-paulista/article/view/1469
Reyes, J. J. (2023). The presence of geoinformatics in Hungarian secondary education. International Journal of Cartography, 9(3), 571-584. https://doi.org/10.1080/23729333.2023.2228008
Reyes, J. J., & Irás, K. (2023). Connecting literature and web maps: Hungarian writers and poets online. In K. Klonari, M. L. de Lázaro y Torres, & A. Kizos (Eds.), Re-visioning geography - Supporting the SDGs in the post-COVID era (pp. 93-110). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-40747-5_6
Strachan, C., & Mitchell, J. (2014). Teachers' perceptions of ESRI story maps as effective teaching tools. Review of International Geographical Education Online (RIGEO), 4(3), 195-220. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/591037
Tinker, R. F. (1992). Mapware: Educational applications of geographic information systems. Journal of Science Education and Technology, 1(1), 35-48. https://doi.org/10.1007/BF00700242
Yuda, M., Itoh, S., & Johansson, T. (2009). Geographic Information Systems in Upper Secondary School Education in Japan and Finland: A Comparative Study. The Shin-Chiri, 57, 156-165. https://www.academia.edu/2038254/Geographic_information_systems_in_upper_secondary_school_education_in_Japan_and_Finland_a_comparative_study?auto=download
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC)

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.
© CSIC. Los originales publicados en las ediciones impresa y electrónica de esta Revista son propiedad del Consejo Superior de Investigaciones Científicas, siendo necesario citar la procedencia en cualquier reproducción parcial o total.
Salvo indicación contraria, todos los contenidos de la edición electrónica se distribuyen bajo una licencia de uso y distribución “Creative Commons Reconocimiento 4.0 Internacional ” (CC BY 4.0). Consulte la versión informativa y el texto legal de la licencia. Esta circunstancia ha de hacerse constar expresamente de esta forma cuando sea necesario.
No se autoriza el depósito en repositorios, páginas web personales o similares de cualquier otra versión distinta a la publicada por el editor.
Datos de los fondos
Erasmus+
Números de la subvención 2020-1-ES01-KA201-082590






